4 bài thuốc Y học cổ truyền thường dùng trong điều trị mất ngủ
Ngày đăng:
Cùng đến khám vì mất ngủ, có người kể nằm mãi chưa chợp mắt, có người lại dễ tỉnh và khó ngủ lại. Khi hỏi thêm, có người kể ban ngày mệt và ăn kém, có người lại thấy khô miệng, bứt rứt về đêm. Những khác biệt ấy là lý do bác sĩ Đông y cần xem xét nhiều biểu hiện trước khi chọn bài thuốc.
Quy tỳ thang, Toan táo nhân thang, Thiên vương bổ tâm đan và Ôn đởm thang là 4 bài thuốc thường được nhắc đến khi tìm hiểu cách điều trị mất ngủ bằng y học cổ truyền. Mỗi bài có hướng dùng và cách phối hợp riêng.
Bài viết giải thích các hướng dùng ấy bằng những biểu hiện người bệnh có thể nhận thấy. Phần thành phần giúp các bạn đọc hiểu đơn; liều lượng, cách bào chế và gia giảm cần theo hướng dẫn của bác sĩ.

1. Quy tỳ thang: chú ý ngủ kém đi cùng ăn kém, mệt và hồi hộp
Nếu các bạn ngủ chập chờn, dễ tỉnh, ban ngày mệt và ăn uống không ngon, bác sĩ sẽ hỏi các biểu hiện ấy kéo dài từ bao giờ, có hồi hộp, chóng mặt hay đầy bụng không. Sau khi xem lưỡi và bắt mạch, bác sĩ có thể nhận định theo thể Tâm Tỳ hư trong Đông y. [1]
Quy tỳ thang được dùng theo hướng kiện Tỳ, dưỡng Tâm, ích khí, dưỡng huyết. Trong quá trình dùng thuốc, bác sĩ sẽ theo dõi đồng thời giấc ngủ, sức ăn, hồi hộp và mức mệt. [1]
Những vị thường gặp gồm Hoàng kỳ, Đảng sâm hoặc Nhân sâm theo công thức được chọn, Bạch truật, Đương quy, Long nhãn, Táo nhân, Phục thần, Viễn chí và các vị phối hợp khác. Nếu đơn có thêm hoặc bớt vị, các bạn có thể hỏi bác sĩ thay đổi đó nhằm chăm sóc biểu hiện nào. [1][2]
2. Toan táo nhân thang: dưỡng huyết, an thần cho nhóm biểu hiện âm huyết hư
Có người khó ngủ đi cùng bồn chồn, hồi hộp, hoa mắt và khô miệng. Trong Đông y, bác sĩ có thể xem xét nhóm biểu hiện âm huyết hư, kết hợp lưỡi và mạch để cân nhắc Toan táo nhân thang. [3]
Bài thuốc có hướng dưỡng huyết, an thần, trừ phiền; “trừ phiền” là hướng làm dịu trạng thái bứt rứt, khó yên theo cách mô tả cổ truyền. Công thức cơ bản gồm 5 vị: Toan táo nhân, Phục linh, Tri mẫu, Xuyên khung và Cam thảo. Trong phương thuốc này, Toan táo nhân giữ vai trò chính. [3]
Những biểu hiện như hồi hộp hay khô miệng cũng có thể gặp trong nhiều tình trạng khác. Vì thế, các bạn nên kể cả sức ăn, nóng lạnh, thời điểm khó chịu và thuốc đang dùng khi khám, để bác sĩ có đủ thông tin lựa chọn phương thuốc.
3. Thiên vương bổ tâm đan: tư âm, dưỡng huyết khi khó ngủ kèm bứt rứt, khô miệng
Ở bài trước, bác sĩ chú ý nhóm biểu hiện âm huyết hư. Khi người bệnh có thêm cảm giác nóng bứt rứt, miệng khô, hồi hộp, lưỡi đỏ và ít rêu, bác sĩ sẽ xem xét các dấu hiệu của thể âm hư hỏa vượng. Đây là nhóm biểu hiện thường được xem xét khi chọn Thiên vương bổ tâm đan. [4]
Bài thuốc dùng theo hướng tư âm, dưỡng huyết, an thần. Những vị thường gặp gồm Sinh địa, Huyền sâm, Thiên môn, Mạch môn, Đương quy, Táo nhân, Bá tử nhân, Viễn chí và các vị khác. Sự phối hợp khác với Toan táo nhân thang, dù cả 2 bài đều có thể dùng Táo nhân. [4]
Một số công thức có Chu sa, dược liệu khoáng chứa thủy ngân. Nếu mua sản phẩm mang tên bài thuốc này, các bạn nên mang bao bì để bác sĩ hoặc dược sĩ kiểm tra thành phần và thời gian dùng. Không tự mua Chu sa thêm vào thuốc hoặc làm viên theo công thức trên mạng. [4][5]
4. Ôn đởm thang: xem xét khó ngủ cùng đầy tức, buồn nôn, miệng đắng
Với người vừa khó ngủ, bứt rứt vừa hay đầy tức, buồn nôn, ợ hơi hoặc miệng đắng, bác sĩ sẽ hỏi kỹ chuyện tiêu hóa. Nếu có thêm những dấu hiệu như rêu lưỡi vàng nhờn và mạch phù hợp, Đông y có thể xem xét thể đàm nhiệt nội nhiễu và cân nhắc Ôn đởm thang. [2]
Ôn đởm thang có hướng lý khí, hóa đàm, hòa Vị. Trong cách dùng cổ truyền, bài thuốc được chọn để cải thiện tình trạng tiêu hóa khó chịu đi kèm bứt rứt, khó ngủ. Các vị thường gặp gồm Bán hạ đã bào chế, Trúc nhự, Trần bì hoặc Quất hồng bì theo công thức, Chỉ thực, Phục linh và Cam thảo. [2][3]
Đầy bụng, miệng đắng hoặc buồn nôn cần được tìm nguyên nhân khi kéo dài. Các bạn hãy nói rõ có liên quan bữa ăn, đau bụng hay thuốc mới dùng không; bác sĩ sẽ kết hợp những thông tin ấy với kết quả khám trước khi kê đơn.
5. Sau khi chọn bài thuốc, cần trao đổi và theo dõi những gì?
Hỏi rõ đơn thuốc và cách gia giảm
Biện chứng luận trị là cách Đông y nhận định thể bệnh rồi chọn phép trị, bài thuốc tương ứng. Các bạn có thể hỏi: “Những biểu hiện nào của tôi khiến bác sĩ chọn bài này?”. Nếu bác sĩ gia giảm, tức thêm, bớt vị hoặc thay đổi lượng dùng, hãy hỏi rõ mục đích và làm theo đơn mới.
Khi nhận thuốc, cũng cần biết dạng được cấp là thuốc thang, cao hay viên; cách dùng và bảo quản có thể khác nhau. Hãy hỏi lại nơi cấp thuốc nếu chưa rõ cách sắc hoặc thời điểm uống. Đến lần tái khám, chỉ cần kể những thay đổi nhớ được về giấc ngủ, mức mệt, sức ăn và những khó chịu sau dùng.
Hiểu nghiên cứu đang đánh giá cách điều trị nào
Thử nghiệm năm 2024 trên 116 người mất ngủ nguyên phát so sánh thuốc Đông y kê theo thể bệnh với giả dược, gồm 4 tuần điều trị và 4 tuần theo dõi. Nhóm dùng thuốc tăng tổng thời gian ngủ và cải thiện điểm chất lượng giấc ngủ nhiều hơn; thay đổi về thời gian vào giấc và thời gian thức giữa đêm không khác rõ giữa 2 nhóm. Các đơn trong nghiên cứu được bác sĩ lựa chọn theo từng người, không phải thử riêng 4 bài thuốc trong bài viết này. [6]
Kiểm tra thuốc đang dùng ngay từ đầu
Các bạn nên mang theo đơn thuốc điều trị bệnh, thuốc ngủ và những sản phẩm thảo dược đang dùng để bác sĩ kiểm tra khả năng tương tác. Nếu đang uống thuốc nhóm benzodiazepine, việc giảm hoặc ngừng cần có hướng dẫn của bác sĩ kê đơn vì ngừng đột ngột có thể gây phản ứng cai nghiêm trọng. [7][8]
Với mất ngủ mạn tính ở người lớn, liệu pháp nhận thức hành vi dành cho mất ngủ (CBT-I) là lựa chọn điều trị đầu tay. Đây là chương trình có hướng dẫn nhằm thay đổi những lo lắng và thói quen duy trì mất ngủ. Các bạn nên được tư vấn về cách tiếp cận ngay khi lập kế hoạch điều trị, cùng vai trò của thuốc Đông y trong trường hợp của mình. [9]
Hiểu vì sao bài thuốc được chọn cho mình
Điểm đáng quan tâm khi đọc tên phương thuốc là nhóm biểu hiện nào đang được điều trị và sau dùng cần cải thiện những gì. Những câu trả lời cụ thể về giấc ngủ, hồi hộp, sức ăn hay tình trạng bứt rứt sẽ giúp các bạn theo dõi dễ hơn trong quá trình dùng thuốc.
Khi đến khám tại Nguyễn Phúc Đường, các bạn có thể trao đổi với bác sĩ Phúc Minh về đơn hoặc sản phẩm đang dùng. Nếu muốn tìm hiểu từng vị, bài 7 vị thuốc thường gặp trong bài thuốc mất ngủ giải thích nguồn dược liệu và công năng theo Đông y.
Thông tin trong bài mang tính tham khảo. Các bạn cần được thăm khám và tư vấn trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.
Tài liệu tham khảo
- CDC Ninh Bình: Bài thuốc trị suy nhược thần kinh – tham khảo Quy tỳ thang
- Bệnh viện Nguyễn Tri Phương: Trị chứng tâm phiền, mất ngủ bằng y học cổ truyền
- Sở Y tế TP.HCM (2022): Hướng dẫn xử trí vấn đề sức khỏe sau COVID-19, chương 6 – tham khảo thành phần các phương thuốc ở trang 115–116 của tệp
- Trường Cao đẳng Y Dược Tuệ Tĩnh Hà Nội: Bài thuốc chữa chứng mất ngủ
- Cơ quan Quản lý Y học cổ truyền Hồng Kông: Herbal Medicines and Heavy Metals
- Xiong và cộng sự (2024): Efficacy of Chinese Medicine Treatment Based on Syndrome Differentiation for Primary Insomnia
- NCCIH: Herb-Drug Interactions
- FDA: Cảnh báo an toàn và phản ứng cai thuốc nhóm benzodiazepine
- NHLBI: Insomnia – Treatment