Bạch thược là gì? Công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn

Bạch thược là gì?

Bạch thược là phần rễ đã cạo bỏ lớp bần của cây Thược dược, sau đó phơi hoặc sấy khô. Dược liệu có màu trắng ngà hoặc hơi hồng nhạt, vị hơi đắng và chua.

Theo Y học cổ truyền, Bạch thược có vị đắng, chua, tính hơi hàn, thường quy vào các kinh Tỳ, Can và Phế. Công năng chính là bổ huyết, dưỡng ẩm/dưỡng âm, thư cân, bình can và chỉ thống.

Nói dễ hiểu, Bạch thược thường được dùng khi thầy thuốc xác định có huyết hư, âm huyết không đủ, can khí không điều hòa hoặc gân cơ co rút đau theo biện chứng. Vị thuốc này không phải thuốc bổ máu dùng tùy tiện cho mọi người.

Bạch thược khác Xích thược thế nào?

Bạch thược và Xích thược đều liên quan đến rễ Thược dược, nhưng hướng dùng trong Y học cổ truyền không giống nhau.

Bạch thược thường thiên về bổ huyết, dưỡng âm, liễm âm, bình can, thư cân và chỉ thống. Vị thuốc này hay được dùng trong bài thuốc dưỡng huyết, điều kinh, điều hòa Can Tỳ hoặc đau do can khí không điều hòa.

Xích thược thường thiên về thanh nhiệt lương huyết, hoạt huyết tán ứ và chỉ thống. Vị này thường được nhắc nhiều hơn trong các tình trạng huyết nhiệt, ứ huyết hoặc đau do ứ theo biện chứng.

Vì vậy, không nên tự thay Bạch thược bằng Xích thược hoặc ngược lại. Sự khác biệt này rất quan trọng, nhất là trong các bài thuốc phụ khoa, đau bụng, đau sườn, huyết ứ hoặc huyết hư.

Công dụng của Bạch thược theo Y học cổ truyền

1. Bổ huyết, dưỡng âm trong một số thể huyết hư

Bạch thược thường được dùng khi có huyết hư, biểu hiện có thể gồm da xanh xao, hoa mắt, chóng mặt, kinh nguyệt ít, cơ thể mệt, móng tay nhợt hoặc dễ co rút theo biện chứng.

Trong bài thuốc, Bạch thược thường phối hợp với Đương quy, Thục địa, Xuyên khung hoặc các vị bổ huyết khác. Một bài thuốc cổ phương có Bạch thược là Tứ vật thang, nhưng không nên tự dùng theo tên bài thuốc nếu chưa được thầy thuốc đánh giá.

Không nên viết rằng Bạch thược “điều trị thiếu máu” hoặc “tăng cường tuần hoàn máu”. Thiếu máu cần xét nghiệm để xác định nguyên nhân như thiếu sắt, thiếu B12/folate, mất máu, bệnh mạn tính, bệnh thận hoặc bệnh huyết học.

Nếu có mệt nhiều, chóng mặt, ngất, tim đập nhanh, khó thở, da xanh rõ hoặc kinh nguyệt ra nhiều, cần đi khám.

2. Dưỡng huyết điều kinh: không tự dùng khi rối loạn kinh nguyệt

Bạch thược thường được dùng trong các bài thuốc phụ khoa khi có kinh nguyệt không đều, đau bụng kinh, huyết hư hoặc can khí uất theo biện chứng. Vị thuốc này có thể phối hợp với Đương quy, Hương phụ, Sài hồ, Cam thảo hoặc các vị khác tùy thể bệnh.

Tuy nhiên, không nên viết rằng Bạch thược “điều hòa kinh nguyệt”, “điều hòa nội tiết”, “hỗ trợ PMS” hoặc “trị đau bụng kinh”. Rối loạn kinh nguyệt có thể do rối loạn nội tiết, buồng trứng đa nang, u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, viêm nhiễm, thai kỳ, bệnh tuyến giáp, stress hoặc thuốc đang dùng.

Nếu rong kinh, rong huyết, ra máu giữa kỳ, trễ kinh nghi có thai, đau bụng kinh dữ dội, đau khi quan hệ hoặc rối loạn kinh nguyệt kéo dài nhiều chu kỳ, cần khám phụ khoa.

3. Bình can, chỉ thống trong đau sườn ngực, đau bụng do can khắc tỳ

Bạch thược có công năng bình can và chỉ thống. Trong Đông y, vị thuốc này có thể được dùng khi can khí không điều hòa, can huyết không đủ, đau tức vùng hạ sườn, đau bụng co thắt hoặc đau bụng do can khắc tỳ theo biện chứng.

Bạch thược thường phối hợp với Cam thảo trong một số bài thuốc liên quan đến co rút, đau quặn hoặc thư cân chỉ thống. Tuy nhiên, đau bụng và đau ngực có nhiều nguyên nhân.

Không nên tự dùng Bạch thược khi đau bụng kéo dài, đau bụng dữ dội, sốt, nôn ói, tiêu chảy, phân máu, đau ngực, khó thở hoặc đau lan ra tay/hàm/lưng. Những triệu chứng này cần được thăm khám y khoa.

4. Thư cân, hỗ trợ co rút gân cơ theo biện chứng

Dược điển ghi nhận Bạch thược chủ trị chân tay co rút. Trong Đông y, khi âm huyết không đủ nuôi dưỡng cân mạch, người bệnh có thể có co rút, chuột rút, đau căng cơ hoặc co thắt theo biện chứng.

Tuy nhiên, co rút cơ có thể liên quan đến mất nước, rối loạn điện giải, bệnh thần kinh, bệnh mạch máu, thuốc đang dùng, bệnh thận hoặc bệnh nội tiết. Nếu co rút thường xuyên, yếu cơ, tê bì, đau lan, sụt cân hoặc kèm triệu chứng thần kinh, cần đi khám.

5. Mồ hôi trộm, âm hư phát sốt: cần biện chứng rõ

Bạch thược có thể được dùng trong một số bài thuốc khi có âm huyết hư, mồ hôi trộm hoặc âm hư phát sốt theo biện chứng. Tuy nhiên, sốt về chiều, đổ mồ hôi đêm, sụt cân, ho kéo dài hoặc mệt nhiều có thể là dấu hiệu bệnh lý như lao, nhiễm trùng, cường giáp, bệnh tự miễn hoặc ung thư.

Không nên tự dùng Bạch thược để xử lý sốt âm ỉ, mồ hôi trộm hoặc nóng trong kéo dài nếu chưa được chẩn đoán.

Góc nhìn nghiên cứu hiện đại về Bạch thược

Bạch thược chứa nhiều nhóm hoạt chất như monoterpene glycoside, flavonoid, phenolic acid, tannin và các hợp chất khác. Trong đó, paeoniflorin và albiflorin là hai thành phần được nhắc đến nhiều trong kiểm nghiệm và nghiên cứu dược lý.

Các nghiên cứu hiện đại quan tâm đến nhiều hướng như chống viêm, điều hòa miễn dịch, giảm đau, tác động trên thần kinh, gan, tim mạch, nội tiết và chuyển hóa. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu còn ở mức hoạt chất tách chiết, mô hình tế bào, động vật hoặc bài thuốc phối hợp.

Vì vậy, không nên diễn giải rằng Bạch thược có thể điều trị viêm khớp dạng thấp, lupus, viêm da cơ địa, Parkinson, Alzheimer, rối loạn lo âu, trầm cảm, mất ngủ, bệnh tim mạch, tăng huyết áp, cholesterol cao, đột quỵ hoặc đau thần kinh tọa. Khi đưa nghiên cứu hiện đại vào bài viết, cần dùng ngôn ngữ thận trọng như “được nghiên cứu”, “có tiềm năng”, “chưa thay thế điều trị y khoa”.

Cách dùng Bạch thược

Theo tài liệu chuyên môn, Bạch thược thường được dùng dạng thuốc sắc hoặc thuốc hoàn, thường phối hợp với các vị thuốc khác. Liều dùng tham khảo trong chuyên luận dược liệu thường khoảng 8–12 g mỗi ngày, tùy bài thuốc, thể trạng và mục tiêu điều trị.

Không nên tự sắc Bạch thược uống dài ngày để bổ huyết, điều kinh, giảm đau, ngủ ngon hoặc hỗ trợ tâm trạng. Cũng không nên tự dùng dạng bột, viên hoặc thực phẩm bổ sung chứa white peony root nếu đang dùng thuốc điều trị dài ngày.

Đặc biệt, Bạch thược không dùng cùng Lê lô. Khi dùng bài thuốc có nhiều vị, cần để thầy thuốc kiểm tra tương kỵ.

Ai không nên tự dùng Bạch thược?

Cần thận trọng hoặc không nên tự dùng Bạch thược trong các trường hợp sau:

• Người đầy bụng, chướng bụng.
• Người tỳ vị hư hàn, lạnh bụng, ăn uống kém.
• Người đang tiêu chảy hoặc dễ đi ngoài phân lỏng.
• Người đang có đau bụng, nôn ói, tiêu chảy, phân máu hoặc sốt chưa rõ nguyên nhân.
• Phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ mang thai nếu chưa có chỉ định chuyên môn.
• Phụ nữ đang cho con bú nếu chưa được tư vấn.
• Trẻ nhỏ, người cao tuổi yếu hoặc người có bệnh nền phức tạp.
• Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc có rối loạn đông máu.
• Người đang dùng thuốc nội tiết, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc điều trị bệnh tự miễn, thuốc gan thận hoặc nhiều thuốc dài ngày.
• Người đang dùng bài thuốc có Lê lô.
• Người có rối loạn kinh nguyệt kéo dài, rong kinh, rong huyết hoặc đau bụng kinh dữ dội chưa được khám.

Bạch thược không phải vị thuốc bổ huyết phù hợp cho mọi thể trạng.

Tác dụng không mong muốn có thể gặp

Nếu dùng không phù hợp, Bạch thược có thể gây một số vấn đề như:

• Đầy bụng, chướng bụng.
• Buồn nôn hoặc khó chịu tiêu hóa.
• Tiêu chảy hoặc phân lỏng ở người tỳ vị yếu.
• Mệt hơn hoặc ăn uống kém hơn nếu dùng sai thể trạng.
• Dị ứng dược liệu ở người nhạy cảm.
• Nguy cơ tương tác nếu dùng cùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc điều trị dài ngày.
• Có thể ảnh hưởng đến tiết sữa ở một số trường hợp, nên phụ nữ cho con bú không nên tự dùng.
• Làm chậm thăm khám nếu tự dùng khi có rối loạn kinh nguyệt, đau bụng, mất ngủ, lo âu hoặc đau kéo dài.

Nếu sau khi dùng có đau bụng, tiêu chảy nhiều, nổi mẩn, khó thở, chảy máu bất thường, chóng mặt, mệt lả hoặc triệu chứng nặng hơn, cần ngưng dùng và đi khám.

Những sai lầm thường gặp khi dùng Bạch thược

1. Nghĩ rằng Bạch thược là thuốc bổ máu dùng được lâu dài

Bạch thược có công năng bổ huyết, nhưng không phải mọi trường hợp mệt, chóng mặt, da xanh đều tự dùng được. Thiếu máu hoặc mệt mỏi kéo dài cần tìm nguyên nhân.

2. Tự dùng để điều hòa kinh nguyệt

Rối loạn kinh nguyệt có nhiều nguyên nhân. Không nên tự dùng Bạch thược hoặc các bài thuốc bổ huyết khi chưa biết có thai hay không, có u xơ, lạc nội mạc tử cung, rối loạn nội tiết hay bệnh tuyến giáp hay không.

3. Dùng để trị mất ngủ, lo âu

Một số bài thuốc dưỡng huyết an thần có thể có Bạch thược, nhưng Bạch thược không phải thuốc an thần. Mất ngủ, lo âu hoặc trầm buồn kéo dài cần được đánh giá đúng.

4. Lấy nghiên cứu paeoniflorin thành claim điều trị bệnh tự miễn

Paeoniflorin được nghiên cứu nhiều, nhưng không đồng nghĩa với việc Bạch thược có thể điều trị viêm khớp dạng thấp, lupus, viêm da cơ địa hoặc bệnh tự miễn ở người.

5. Không phân biệt Bạch thược và Xích thược

Hai vị này khác nhau về hướng dùng. Bạch thược thiên về bổ huyết, dưỡng âm, bình can; Xích thược thiên về hoạt huyết, lương huyết. Dùng nhầm có thể làm sai mục tiêu bài thuốc.

Khi nào nên đi khám thay vì tự dùng Bạch thược?

Nên đi khám nếu có các biểu hiện sau:

• Rong kinh, rong huyết, ra máu giữa kỳ hoặc ra máu sau mãn kinh.
• Trễ kinh nghi có thai hoặc đau bụng kèm ra huyết.
• Đau bụng kinh dữ dội, đau tăng dần hoặc đau khi quan hệ.
• Kinh nguyệt rối loạn kéo dài nhiều chu kỳ.
• Chóng mặt nhiều, ngất, tim đập nhanh, khó thở hoặc nghi thiếu máu.
• Đau bụng kéo dài, nôn ói, tiêu chảy, phân máu hoặc sụt cân.
• Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, yếu tay chân, nói khó.
• Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, lo âu nặng, trầm buồn hoặc ý nghĩ tiêu cực.
• Đau khớp sưng nóng đỏ, đau nhiều, sốt hoặc biến dạng khớp.
• Đang điều trị bệnh tự miễn, bệnh tim mạch, gan thận hoặc đang dùng nhiều thuốc.

Bạch thược có thể là một vị thuốc trong bài thuốc phù hợp, nhưng không nên dùng thay cho chẩn đoán và điều trị y khoa.

Kết luận

Bạch thược là vị thuốc bổ huyết, dưỡng âm, thư cân, bình can và chỉ thống trong Y học cổ truyền. Vị thuốc này thường xuất hiện trong các bài thuốc liên quan đến huyết hư, kinh nguyệt không đều, đau sườn ngực, mồ hôi trộm, chóng mặt đau đầu, chân tay co rút hoặc đau bụng do can khắc tỳ theo biện chứng.

Tuy nhiên, Bạch thược không phải thuốc tự điều trị thiếu máu, rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, mất ngủ, lo âu, bệnh tự miễn, bệnh tim mạch hoặc đau kéo dài. Người đầy bụng, tỳ vị hư hàn, tiêu chảy, phụ nữ mang thai/đang cho con bú, người đang dùng thuốc chống đông hoặc nhiều thuốc dài ngày cần đặc biệt thận trọng.

Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc Y học cổ truyền trước khi sử dụng Bạch thược như một vị thuốc.