Hà thủ ô là gì? Công dụng, độc tính gan và lưu ý an toàn

Hà thủ ô là vị thuốc quen thuộc trong Y học cổ truyền, thường được nhắc đến với công năng dưỡng huyết, bổ can thận, nhuận tràng và làm xanh tóc. Dược liệu thường được nói đến trong bài viết này là Hà thủ ô đỏ, tên khoa học Fallopia multiflora, đồng danh Polygonum multiflorum.

Trong dân gian, Hà thủ ô hay được truyền miệng như vị thuốc giúp tóc xanh, bồi bổ và chống suy giảm thể trạng. Cách hiểu này dễ khiến người bệnh tự mua về uống kéo dài. Đây là điều không an toàn, vì Hà thủ ô đã được ghi nhận có nguy cơ gây tổn thương gan, kể cả khi dùng dạng sản phẩm thảo dược hoặc chế phẩm uống.

Điểm cần hiểu đúng: Hà thủ ô không phải thực phẩm bổ sung dùng tùy tiện hằng ngày. Người có bệnh gan, men gan cao, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, đang dùng thuốc ảnh hưởng gan hoặc từng có vàng da, vàng mắt cần đặc biệt thận trọng và không nên tự dùng.

Hà thủ ô là gì?

Hà thủ ô đỏ là rễ củ phơi hoặc sấy khô của cây Fallopia multiflora, còn được biết đến với tên Polygonum multiflorum, thuộc họ Rau răm. Trong tài liệu Trung y, vị thuốc này thường được gọi là He Shou Wu hoặc Fo-ti.

Theo Y học cổ truyền, Hà thủ ô đỏ có vị đắng, ngọt, chát, tính ôn, quy vào kinh Can và Thận. Công năng thường được ghi nhận là dưỡng huyết, bổ can thận, nhuận tràng thông tiện và làm xanh tóc.

Tuy nhiên, giá trị của Hà thủ ô chỉ có ý nghĩa khi dùng đúng loại dược liệu, đúng dạng đã chế biến, đúng thể bệnh, đúng liều và có theo dõi. Không nên tự dùng theo truyền miệng hoặc theo quảng cáo trên mạng.

Hà thủ ô sống và Hà thủ ô chế khác nhau như thế nào?

Hà thủ ô sống và Hà thủ ô đã chế có mục tiêu sử dụng khác nhau trong Y học cổ truyền.

Hà thủ ô sống thường thiên về nhuận tràng, giải độc, tiêu ung trong một số tài liệu cổ. Dạng này dễ gây rối loạn tiêu hóa hơn và không nên tự dùng.

Hà thủ ô chế là dạng đã được xử lý theo quy trình bào chế, thường nhằm giảm tác dụng gây kích ứng, giảm một phần độc tính và chuyển hướng công năng sang dưỡng huyết, bổ can thận, làm xanh tóc theo Y học cổ truyền.

Tuy nhiên, “đã chế” không đồng nghĩa với “an toàn tuyệt đối”. Các báo cáo hiện đại vẫn ghi nhận tổn thương gan liên quan đến Polygonum multiflorum và các chế phẩm của nó. Vì vậy, không nên tự bào chế tại nhà và không nên tự dùng kéo dài.

Vì sao Hà thủ ô có thể gây hại gan?

Hà thủ ô chứa nhiều nhóm hoạt chất như anthraquinone, stilbene glycoside, phospholipid, tannin và một số hợp chất khác. Trong đó, emodin, chrysophanol và một số thành phần nhóm anthraquinone hoặc stilbene thường được nhắc đến trong các nghiên cứu về tác dụng và độc tính.

Tổn thương gan liên quan đến Hà thủ ô có thể xuất hiện sau vài ngày đến vài tháng dùng thuốc hoặc sản phẩm chứa Hà thủ ô. Một số trường hợp có biểu hiện giống viêm gan cấp: mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, đau tức hạ sườn phải, nước tiểu sẫm màu, vàng da, vàng mắt, men gan tăng.

Nguy cơ có thể cao hơn khi:

• Dùng liều cao.
• Dùng kéo dài.
• Dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc.
• Dùng Hà thủ ô sống hoặc bào chế không đúng.
• Có bệnh gan từ trước.
• Dùng cùng rượu bia hoặc thuốc có nguy cơ ảnh hưởng gan.
• Tự dùng nhiều sản phẩm bổ dưỡng hoặc làm xanh tóc cùng lúc.

Vì vậy, Hà thủ ô không phải vị thuốc tự dùng dài ngày để làm đen tóc hoặc chống suy giảm thể trạng.

Công dụng của Hà thủ ô theo Y học cổ truyền

1. Dưỡng huyết, bổ can thận trong một số thể hư tổn

Trong Y học cổ truyền, Can tàng huyết, Thận tàng tinh. Khi can thận hư, tinh huyết không đầy đủ, người bệnh có thể mệt mỏi, sắc mặt kém, lưng gối mỏi, tóc bạc sớm, hoa mắt, chóng mặt hoặc cơ thể suy nhược theo biện chứng.

Hà thủ ô chế có thể được dùng trong một số bài thuốc dưỡng huyết, bổ can thận khi thầy thuốc xác định đúng thể bệnh. Vị thuốc này thường phối hợp với các vị như Thục địa, Đương quy, Kỷ tử, Ngưu tất, Tang ký sinh hoặc Đỗ trọng tùy mục tiêu điều trị.

Tuy nhiên, mệt mỏi, tóc bạc, rụng tóc, đau lưng hoặc suy nhược không đồng nghĩa với can thận hư. Những biểu hiện này có thể liên quan đến thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, stress, thiếu dinh dưỡng, bệnh da đầu, bệnh tự miễn, bệnh gan thận hoặc tác dụng phụ của thuốc.

2. Làm xanh tóc, hỗ trợ tóc bạc sớm theo biện chứng

Hà thủ ô thường được nhắc đến với công dụng “làm xanh tóc” trong Y học cổ truyền. Cách hiểu phù hợp là: trong một số thể can thận hư, tinh huyết bất túc, Hà thủ ô chế có thể được dùng trong bài thuốc nhằm dưỡng huyết, bổ can thận, từ đó hỗ trợ tình trạng tóc bạc sớm theo biện chứng.

Không nên hiểu rằng uống Hà thủ ô chắc chắn làm tóc đen trở lại. Tóc bạc sớm có thể do di truyền, tuổi tác, stress oxy hóa, bệnh tuyến giáp, thiếu vitamin B12, thiếu sắt, bệnh tự miễn hoặc nhiều nguyên nhân khác. Nếu tóc bạc hoặc rụng tóc xuất hiện nhanh, rụng từng mảng, kèm ngứa da đầu, viêm da hoặc sụt cân, cần đi khám.

3. Nhuận tràng trong một số thể táo bón

Hà thủ ô có công năng nhuận tràng thông tiện. Một số trường hợp táo bón do huyết hư, dịch khô, người lớn tuổi hoặc cơ thể khô táo có thể được thầy thuốc cân nhắc trong bài thuốc phù hợp.

Tuy nhiên, Hà thủ ô sống dễ gây đau bụng, tiêu chảy và không nên tự dùng để xử lý táo bón. Táo bón kéo dài có thể liên quan đến ăn ít chất xơ, uống ít nước, ít vận động, thuốc đang dùng, suy giáp, hội chứng ruột kích thích hoặc bệnh đại trực tràng.

Nếu táo bón kéo dài, đi ngoài ra máu, đau bụng, sụt cân, thiếu máu hoặc thay đổi thói quen đại tiện đột ngột, cần đi khám.

4. Mạnh gân cốt theo hướng bổ can thận

Trong Đông y, can thận hư có thể liên quan đến lưng gối mỏi, gân cốt yếu, mỏi chân hoặc cơ thể suy yếu ở người lớn tuổi. Hà thủ ô chế có thể xuất hiện trong một số bài thuốc bổ can thận, dưỡng huyết, mạnh gân cốt.

Tuy nhiên, đau lưng, đau khớp, mỏi gối hoặc yếu chân có nhiều nguyên nhân: thoái hóa cột sống, thoát vị đĩa đệm, loãng xương, viêm khớp, gout, bệnh thần kinh, thiếu vitamin D hoặc bệnh chuyển hóa. Không nên tự dùng Hà thủ ô để xử lý đau xương khớp.

Góc nhìn nghiên cứu hiện đại về Hà thủ ô

Các nghiên cứu hiện đại ghi nhận Hà thủ ô có nhiều nhóm hoạt chất như stilbene glycoside, anthraquinone, polysaccharide, phospholipid và flavonoid. Một số nghiên cứu tiền lâm sàng quan tâm đến các hướng như chống oxy hóa, chuyển hóa lipid, thần kinh, miễn dịch và lão hóa.

Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu còn ở mức nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, trên động vật hoặc chiết xuất chuẩn hóa. Không nên diễn giải rằng Hà thủ ô có thể điều trị Alzheimer, sa sút trí tuệ, mỡ máu cao, bệnh gan, bệnh thận, rụng tóc, tóc bạc, yếu sinh lý hoặc chống lão hóa ở người.

Quan trọng hơn, bên cạnh các nghiên cứu về tiềm năng tác dụng, y văn hiện đại cũng ghi nhận rõ nguy cơ tổn thương gan do Hà thủ ô. Do đó, phần nghiên cứu hiện đại cần trình bày cân bằng: có hoạt chất được nghiên cứu, nhưng an toàn gan là vấn đề bắt buộc phải nhấn mạnh.

Cách dùng Hà thủ ô

Theo tài liệu chuyên môn, Hà thủ ô đỏ đã chế thường được dùng trong bài thuốc sắc, hoàn, tán hoặc dạng chế phẩm. Liều dùng tham khảo trong chuyên luận dược liệu thường khoảng 6-12 g mỗi ngày, tùy bài thuốc, thể trạng và mục tiêu điều trị.

Tuy nhiên, người bệnh không nên tự dùng Hà thủ ô kéo dài. Không tự mua Hà thủ ô sống về nấu uống. Không tự bào chế tại nhà. Không tự dùng các sản phẩm “đen tóc”, “bổ thận”, “bổ gan”, “chống lão hóa” có chứa Hà thủ ô nếu chưa rõ thành phần, liều lượng và nguồn gốc.

Nếu thầy thuốc chỉ định dùng Hà thủ ô, người bệnh nên hỏi rõ:

• Dùng dạng sống hay dạng đã chế.
• Dùng trong bao lâu.
• Có cần xét nghiệm men gan trước và trong khi dùng không.
• Có tương tác với thuốc đang dùng không.
• Khi nào cần ngưng thuốc và đi khám.

Ai không nên tự dùng Hà thủ ô?

Không nên tự dùng Hà thủ ô trong các trường hợp sau:

• Người đang có bệnh gan, men gan cao, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc vàng da chưa rõ nguyên nhân.
• Người từng bị tổn thương gan do thuốc hoặc thảo dược.
• Người đang dùng thuốc có nguy cơ ảnh hưởng gan.
• Người uống rượu bia thường xuyên.
• Người đang dùng nhiều sản phẩm bổ gan, bổ thận, đen tóc, giảm mỡ máu hoặc chống lão hóa.
• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
• Trẻ em, người cao tuổi yếu nếu chưa có chỉ định chuyên môn.
• Người đang tiêu chảy, đau bụng, tỳ vị hư hàn.
• Người có bệnh thận hoặc bệnh mạn tính phức tạp.
• Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc miễn dịch, thuốc điều trị ung thư hoặc nhiều thuốc dài ngày.

Hà thủ ô không phải vị thuốc dùng theo phong trào. Càng không nên dùng chỉ vì muốn tóc đen nhanh hoặc bồi bổ lâu dài.

Dấu hiệu tổn thương gan cần đi khám ngay

Cần ngưng Hà thủ ô và đi khám ngay nếu trong quá trình dùng xuất hiện:

• Mệt mỏi bất thường.
• Chán ăn, buồn nôn, nôn.
• Đau tức vùng hạ sườn phải.
• Vàng da, vàng mắt.
• Nước tiểu sẫm màu.
• Phân bạc màu.
• Ngứa toàn thân.
• Sốt, nổi mẩn, đau bụng.
• Men gan tăng khi xét nghiệm.
• Cơ thể mệt lả hoặc lơ mơ.

Khi đi khám, cần mang theo toàn bộ thuốc, thảo dược, viên hoàn, trà, bột, cao hoặc sản phẩm đã dùng để bác sĩ đánh giá nguy cơ tổn thương gan do thuốc hoặc thảo dược.

Những sai lầm thường gặp khi dùng Hà thủ ô

1. Nghĩ rằng Hà thủ ô là vị thuốc làm đen tóc chắc chắn

Hà thủ ô có công năng làm xanh tóc theo Y học cổ truyền, nhưng không có nghĩa là mọi trường hợp tóc bạc đều uống vào sẽ đen lại. Tóc bạc có nhiều nguyên nhân, trong đó di truyền và tuổi tác rất quan trọng.

2. Tự dùng Hà thủ ô kéo dài để bổ thận

Bổ can thận là khái niệm Đông y, cần thầy thuốc biện chứng. Dùng kéo dài không đúng có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tổn thương gan.

3. Nghĩ Hà thủ ô chế là hết độc

Bào chế có thể làm giảm một phần độc tính và thay đổi công năng, nhưng không đảm bảo an toàn tuyệt đối. Tổn thương gan vẫn có thể xảy ra với sản phẩm chứa Hà thủ ô.

4. Tự bào chế Hà thủ ô tại nhà

Không nên tự bào chế. Bào chế dược liệu cần tiêu chuẩn nguyên liệu, quy trình, thời gian, chất phụ liệu và kiểm soát chất lượng. Làm sai có thể không giảm độc tính và còn tăng nguy cơ dùng sai.

5. Dùng Hà thủ ô khi đang có bệnh gan

Người có men gan cao, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc từng vàng da không nên tự dùng Hà thủ ô. Cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào có nguy cơ ảnh hưởng gan.

Khi nào nên đi khám thay vì tự dùng Hà thủ ô?

Nên đi khám nếu có các biểu hiện sau:

• Tóc bạc nhanh, rụng tóc nhiều hoặc rụng từng mảng.
• Mệt mỏi kéo dài, sắc mặt xanh, hoa mắt, chóng mặt.
• Đau lưng, mỏi gối kéo dài.
• Táo bón kéo dài, đi ngoài ra máu hoặc sụt cân.
• Men gan cao, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu.
• Đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính.
• Có bệnh gan, thận, tim mạch, rối loạn đông máu hoặc bệnh tự miễn.
• Đang muốn dùng Hà thủ ô để bổ thận, đen tóc, giảm mỡ máu hoặc chống lão hóa.

Hà thủ ô có thể là một vị thuốc trong bài thuốc phù hợp, nhưng không nên dùng thay cho chẩn đoán và điều trị y khoa.

Câu hỏi thường gặp về Hà thủ ô

Kết luận

Hà thủ ô là vị thuốc quen thuộc trong Y học cổ truyền, có công năng dưỡng huyết, bổ can thận, nhuận tràng và làm xanh tóc theo biện chứng. Tuy nhiên, đây không phải vị thuốc giúp tóc đen chắc chắn và không phải vị thuốc bồi bổ dùng tùy tiện lâu dài.

Điểm quan trọng nhất khi viết về Hà thủ ô trên website y khoa là phải nhấn mạnh an toàn gan. Người bệnh không nên tự dùng Hà thủ ô sống, không tự bào chế, không uống kéo dài, không dùng sản phẩm không rõ nguồn gốc và không dùng khi đang có bệnh gan hoặc men gan bất thường.

Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc Y học cổ truyền trước khi sử dụng Hà thủ ô như một vị thuốc.

Tài liệu tham khảo