Sơn tra là gì? Công dụng, cách dùng và lưu ý an toàn

Sơn tra là gì?

Sơn tra là quả chín phơi hoặc sấy khô của một số cây thuộc họ Hoa hồng. Trong tài liệu Trung y, Sơn tra thường được biết đến với các loài thuộc chi Crataegus, ví dụ Crataegus pinnatifida. Trong Dược điển Việt Nam, chuyên luận Sơn tra ghi nhận dược liệu là quả chín thái phiến, phơi hoặc sấy khô của cây Sơn tra Malus doumeri. Ở Việt Nam, tên Sơn tra hoặc Táo mèo đôi khi còn dùng cho quả của cây Docynia indica.

Vì vậy, khi viết và sử dụng dược liệu cần phân biệt rõ nguồn: Sơn tra Trung Hoa, Sơn tra theo Dược điển Việt Nam và Táo mèo ở Việt Nam không nên bị đồng nhất nếu chưa xác định đúng loài thực vật.

Theo Y học cổ truyền, Sơn tra có vị chua, ngọt, tính ôn, quy vào kinh Tỳ, Vị và Can. Công năng chính là tiêu thực tích, hành ứ và hóa đàm.

Sơn tra, Táo mèo và hawthorn có giống nhau không?

Trong tiếng Anh, hawthorn thường chỉ các loài thuộc chi Crataegus. Trong Trung y, Sơn tra thường liên quan đến Crataegus pinnatifida hoặc một số loài Crataegus khác. Trong khi đó, tại Việt Nam, Táo mèo thường liên quan đến Docynia indica và cũng được dùng hoặc mua bán dưới tên Sơn tra ở một số vùng.

Dược điển Việt Nam lại có chuyên luận Sơn tra với nguồn Malus doumeri. Điều này cho thấy tên gọi Sơn tra có thể thay đổi theo hệ tài liệu, vùng miền và nguồn dược liệu.

Vì vậy:

• Không nên lấy nghiên cứu hawthorn/Crataegus để áp dụng trực tiếp cho mọi loại Táo mèo.
• Không nên lấy công năng của Sơn tra trong cổ phương để khẳng định công dụng của mọi sản phẩm “trà táo mèo”.
• Khi dùng làm thuốc, cần đúng dược liệu, đúng nguồn, đúng tiêu chuẩn chất lượng.

Công dụng của Sơn tra theo Y học cổ truyền

1. Tiêu thực hóa tích trong một số thể ăn không tiêu

Công dụng nổi bật nhất của Sơn tra là tiêu thực hóa tích. Vị thuốc này thường dùng trong một số bài thuốc khi người bệnh ăn nhiều thịt, dầu mỡ, thức ăn khó tiêu, sau đó đầy bụng, ợ chua, tức vùng thượng vị hoặc tiêu hóa trì trệ theo biện chứng.

Sơn tra có thể phối hợp với Thần khúc, Mạch nha, Lai phục tử, Trần bì hoặc Hậu phác tùy bài thuốc. Mục tiêu là hỗ trợ tiêu thực, hóa tích và giúp khí cơ vùng trung tiêu vận hành tốt hơn.

Tuy nhiên, không nên tự dùng Sơn tra khi đầy bụng kéo dài. Đầy bụng, ợ chua, khó tiêu có thể liên quan đến trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày, bệnh gan mật tụy, hội chứng ruột kích thích, rối loạn tiêu hóa do thuốc hoặc bệnh lý khác. Nếu đầy bụng kéo dài, đau bụng, nôn ói, sụt cân, phân đen hoặc nuốt nghẹn, cần đi khám.

2. Hành ứ, hoạt huyết: cần thận trọng ở phụ nữ

Sơn tra có công năng hành ứ. Trong một số tài liệu cổ truyền, vị thuốc này được nhắc đến trong các chứng ứ huyết, đau bụng sau sinh hoặc sản hậu ứ huyết theo biện chứng.

Tuy nhiên, không nên viết rằng Sơn tra “điều hòa kinh nguyệt”, “trị bế kinh”, “trị đau bụng kinh” hoặc “tiêu sản dịch sau sinh”. Rối loạn kinh nguyệt và triệu chứng sau sinh có thể liên quan đến thai kỳ, rối loạn nội tiết, u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, viêm nhiễm phụ khoa, sót nhau, nhiễm trùng hậu sản hoặc băng huyết.

Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ mang thai không nên tự dùng Sơn tra như vị thuốc. Phụ nữ sau sinh nếu đau bụng, sốt, sản dịch hôi, ra máu nhiều, chóng mặt hoặc mệt lả cần đi khám sản khoa, không tự dùng Sơn tra, Trạch lan, Nga truật hoặc các vị hoạt huyết/hành ứ.

3. Hóa đàm: không tự dùng cho bệnh hô hấp kéo dài

Dược điển ghi nhận Sơn tra có công năng hóa đàm và có thể dùng trong một số chứng đàm ẩm theo biện chứng. Tuy nhiên, đây không phải là cơ sở để tự dùng Sơn tra khi ho, đàm, tức ngực hoặc khó thở.

Ho có đờm, tức ngực hoặc khó thở có thể do viêm phế quản, hen, COPD, viêm phổi, suy tim, trào ngược hoặc bệnh hô hấp khác. Nếu ho kéo dài trên 2–3 tuần, ho ra máu, sốt, đau ngực hoặc khó thở, cần đi khám.

4. Ăn ngon và hỗ trợ tiêu hóa: không dùng thay chẩn đoán

Sơn tra có vị chua ngọt, dễ kích thích tiết dịch vị và tạo cảm giác muốn ăn ở một số người. Vì vậy, trong đời sống, một số người dùng Sơn tra hoặc Táo mèo như trà, mứt, siro hoặc món ăn.

Tuy nhiên, ăn kém kéo dài, sụt cân, chán ăn, đầy bụng lâu ngày hoặc đau thượng vị không nên tự quy về “tiêu hóa yếu”. Những triệu chứng này cần kiểm tra nếu kéo dài, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền.

Góc nhìn nghiên cứu hiện đại về Sơn tra/hawthorn

Các nghiên cứu hiện đại về hawthorn/Crataegus ghi nhận nhiều nhóm hoạt chất như flavonoid, procyanidin, acid hữu cơ, triterpenoid và polyphenol. Một số nghiên cứu quan tâm đến tác động trên tim mạch, huyết áp, lipid máu, chống oxy hóa và tiêu hóa.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:

• Nghiên cứu dùng loài Crataegus nào.
• Dạng dùng là quả, lá, hoa hay chiết xuất chuẩn hóa.
• Liều nghiên cứu khác với trà hoặc dược liệu sắc thông thường.
• Bằng chứng hiện đại chưa đủ để tự dùng thay thuốc điều trị tim mạch, huyết áp, mỡ máu hoặc suy tim.

Vì vậy, không nên diễn giải rằng Sơn tra có thể “bảo vệ tim mạch”, “giảm huyết áp”, “giảm cholesterol”, “ngăn xơ vữa”, “bảo vệ gan”, “giảm mỡ máu” hoặc “phòng biến chứng tim mạch”. Người đang dùng thuốc tim mạch cần hỏi bác sĩ trước khi dùng hawthorn/Sơn tra vì có thể có nguy cơ tương tác thuốc.

Cách dùng Sơn tra

Theo tài liệu chuyên môn, Sơn tra thường được dùng dạng thuốc sắc, bột hoặc viên, thường phối hợp với các vị thuốc khác. Liều tham khảo trong chuyên luận dược liệu là khoảng 8–20 g mỗi ngày, tùy bài thuốc, thể trạng và mục tiêu điều trị.

Trong đời sống, Sơn tra hoặc Táo mèo có thể được dùng như thực phẩm chua ngọt hoặc trà nhẹ. Tuy nhiên, dùng như thực phẩm khác với dùng như vị thuốc. Không nên dùng trà Sơn tra đậm đặc hằng ngày, không dùng lúc bụng quá đói, không dùng kéo dài để “giảm mỡ máu” hoặc “hỗ trợ tim mạch”.

Không khuyến khích ngâm rượu Sơn tra như phương pháp hỗ trợ tiêu hóa hoặc tim mạch, đặc biệt ở người có trào ngược, bệnh gan, tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc.

Ai không nên tự dùng Sơn tra?

Cần thận trọng hoặc không nên tự dùng Sơn tra trong các trường hợp sau:

• Phụ nữ mang thai hoặc nghi ngờ mang thai.
• Phụ nữ sau sinh có đau bụng, sốt, sản dịch hôi, ra máu nhiều hoặc chóng mặt.
• Người đang rong kinh, rong huyết, ra máu âm đạo bất thường.
• Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu như warfarin, rivaroxaban, apixaban, aspirin, clopidogrel.
• Người đang dùng thuốc tim mạch, thuốc huyết áp, thuốc suy tim, thuốc đau thắt ngực, thuốc rối loạn nhịp, nitrate, digoxin hoặc thuốc lợi tiểu.
• Người viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản, ợ chua nhiều, đau thượng vị hoặc dễ xót ruột.
• Người tỳ vị hư hàn, hay tiêu chảy, ăn uống kém, cơ thể suy yếu.
• Trẻ nhỏ, người cao tuổi yếu hoặc người có bệnh nền phức tạp.
• Người đang có đau bụng, đầy bụng, nôn ói, sụt cân hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài chưa rõ nguyên nhân.

Sơn tra là vị thuốc có tính tiêu tích và hành ứ, không phải trà tiêu hóa dùng tùy tiện cho mọi người.

Tác dụng không mong muốn có thể gặp

Nếu dùng không phù hợp hoặc dùng quá nhiều, Sơn tra có thể gây:

• Cồn cào, xót ruột, ợ chua hoặc tăng khó chịu dạ dày.
• Đầy bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy ở người nhạy cảm.
• Khó chịu ở người có trào ngược dạ dày thực quản.
• Tăng nguy cơ không an toàn nếu dùng cùng thuốc tim mạch hoặc thuốc chống đông mà không có theo dõi.
• Làm chậm thăm khám nếu người bệnh tự dùng khi có đau bụng, đầy bụng kéo dài, đau ngực hoặc rối loạn kinh nguyệt.
• Dị ứng ở người nhạy cảm với nhóm cây họ Hoa hồng.

Nếu sau khi dùng có đau bụng nhiều, nôn ói, tiêu chảy, đau ngực, hồi hộp, chóng mặt, ra máu bất thường hoặc triệu chứng nặng hơn, cần ngưng dùng và đi khám.

Những sai lầm thường gặp khi dùng Sơn tra

1. Nghĩ rằng Sơn tra trị được mọi loại đầy bụng

Sơn tra phù hợp hơn với một số thể thực tích, nhất là sau ăn nhiều thịt, dầu mỡ theo Đông y. Đầy bụng kéo dài hoặc kèm đau, nôn, sụt cân, phân đen cần đi khám.

2. Uống Sơn tra để giảm mỡ máu, hạ huyết áp

Một số nghiên cứu về hawthorn/Crataegus không đồng nghĩa với việc Sơn tra có thể thay thuốc điều trị tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc bệnh tim mạch. Người bệnh không được tự ngưng thuốc đang dùng.

3. Tự dùng Sơn tra khi mang thai hoặc sau sinh

Do có hướng hành ứ/hoạt huyết, phụ nữ mang thai không nên tự dùng Sơn tra như vị thuốc. Phụ nữ sau sinh có sản dịch bất thường cần khám sản khoa, không tự dùng để “đẩy sản dịch”.

4. Dùng Sơn tra lúc đói hoặc dùng quá chua

Vị chua của Sơn tra có thể làm một số người bị cồn cào, xót ruột, ợ chua hoặc đau thượng vị. Người trào ngược hoặc viêm loét dạ dày cần thận trọng.

5. Đồng nhất Sơn tra, Táo mèo và mọi loại hawthorn

Tên gọi có thể khác nhau theo vùng và tài liệu. Cần phân biệt Crataegus, Malus doumeri, Docynia indica và các sản phẩm thương mại ghi “hawthorn” hoặc “Táo mèo”.

Khi nào nên đi khám thay vì tự dùng Sơn tra?

Nên đi khám nếu có các biểu hiện sau:

• Đầy bụng, khó tiêu kéo dài hoặc ngày càng nặng.
• Đau bụng dữ dội, nôn ói, sụt cân hoặc nuốt nghẹn.
• Đi ngoài phân đen, phân máu hoặc thiếu máu chưa rõ nguyên nhân.
• Ợ chua, đau thượng vị kéo dài.
• Đau ngực, khó thở, hồi hộp nhiều, phù chân hoặc chóng mặt.
• Huyết áp, mỡ máu, đường huyết bất thường đang cần điều trị.
• Rối loạn kinh nguyệt kéo dài, đau bụng kinh dữ dội, ra máu âm đạo bất thường.
• Phụ nữ sau sinh có sốt, sản dịch hôi, đau bụng, ra máu nhiều hoặc chóng mặt.
• Đang mang thai, đang cho con bú, dùng thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch.
• Ho kéo dài, ho ra máu, khó thở hoặc đau ngực.

Sơn tra có thể là một vị thuốc trong bài thuốc phù hợp, nhưng không nên dùng thay cho chẩn đoán và điều trị y khoa.

Kết luận

Sơn tra là vị thuốc tiêu thực hóa tích, hành ứ và hóa đàm trong Y học cổ truyền. Vị thuốc này phù hợp nhất khi được dùng đúng thể bệnh, đúng nguồn dược liệu và đúng bài thuốc phối hợp, đặc biệt trong một số chứng thực tích, ăn uống khó tiêu do thịt – dầu mỡ theo biện chứng.

Tuy nhiên, Sơn tra không phải thuốc tự điều trị đầy bụng kéo dài, đau dạ dày, mỡ máu, huyết áp, bệnh tim mạch, rối loạn kinh nguyệt hoặc triệu chứng sau sinh. Người đang mang thai, đang ra máu, dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc có bệnh tiêu hóa cần đặc biệt thận trọng.

Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc Y học cổ truyền trước khi sử dụng Sơn tra như một vị thuốc.