Tứ chẩn trong Đông y: Bác sĩ biết gì qua thăm khám?

Ngày đăng:

Các bạn đến khám vì mất ngủ, nhưng bác sĩ lại hỏi thêm chuyện ăn uống, nóng lạnh trong người, rồi xem lưỡi và bắt mạch. Vì sao buổi khám Đông y cần tìm hiểu nhiều điều như vậy?

Đó là cách thăm khám gọi là tứ chẩn, gồm 4 phương pháp: vọng, văn, vấn, thiết. Bác sĩ kết hợp quan sát, nghe và ngửi, hỏi bệnh, sờ nắn và bắt mạch để nhận định thể bệnh. Vì vậy, những điều các bạn kể về giấc ngủ sẽ được đối chiếu với các biểu hiện khác trước khi lựa chọn điều trị. [1]

Bác sĩ bắt mạch trong buổi thăm khám Đông y tại Nguyễn Phúc Đường
Bác sĩ Phúc Minh bắt mạch tại Nguyễn Phúc Đường.

1. Vọng chẩn: quan sát sắc mặt, thể trạng và lưỡi

Khi các bạn bước vào phòng và ngồi trò chuyện, bác sĩ đã có thể quan sát sự tỉnh táo, sắc mặt, tư thế và cách đi lại. Với người đau cổ vai, bác sĩ còn chú ý xem các bạn có quay đầu được tự nhiên hay phải xoay cả người khi nhìn sang bên.

Trong Đông y, phần quan sát này gọi là vọng chẩn. Bác sĩ còn xem lưỡi, chú ý màu lưỡi, hình dạng, độ ẩm và lớp phủ trên mặt lưỡi, thường gọi là rêu lưỡi. [2]

Chẳng hạn, nếu các bạn khó ngủ kèm khô miệng, bác sĩ sẽ chú ý thêm độ ẩm và rêu lưỡi. Nếu vừa ăn hoặc uống thứ làm đổi màu lưỡi, các bạn nên báo để bác sĩ biết khi quan sát. Việc xem lưỡi được kết hợp với hỏi bệnh và bắt mạch trước khi nhận định thể bệnh.

2. Văn chẩn: nghe giọng nói, tiếng thở và nhận biết mùi

Trong lúc trò chuyện, bác sĩ cũng nghe giọng nói, tiếng ho, tiếng thở hoặc tiếng nấc nếu có. Nhận biết mùi hơi thở hay mùi bất thường liên quan đến bệnh cũng thuộc văn chẩn. Những biểu hiện này giúp bác sĩ hỏi sâu hơn về triệu chứng đang xảy ra. [1]

Ví dụ, khi nghe tiếng ho, bác sĩ sẽ hỏi ho từ bao giờ, ho khan hay có đờm, thường ho ban ngày hay về đêm. Nếu các bạn thường tỉnh giấc vì ho, chi tiết này giúp làm rõ điều gì đang khiến giấc ngủ gián đoạn.

Có những biểu hiện chỉ xuất hiện lúc ngủ nên cần người bệnh hoặc người thân kể lại. Nếu người nhà nhận thấy các bạn ngáy lớn, có lúc ngừng thở rồi giật mình thở hắt, hãy nói rõ trong buổi khám. Bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra ngưng thở khi ngủ để tìm nguyên nhân và lựa chọn điều trị. [3]

Giường thăm khám và bàn ghế gỗ trong phòng khám Nguyễn Phúc Đường
Phòng thăm khám tại Nguyễn Phúc Đường.

3. Vấn chẩn: hỏi để hiểu bệnh bắt đầu và diễn biến ra sao

Ở phần hỏi bệnh, bác sĩ tìm hiểu các triệu chứng bắt đầu khi nào, thường tăng giảm ra sao và những cách điều trị các bạn đã dùng. Đây là vấn chẩn. Lời kể của các bạn giúp bác sĩ biết cả những điều không xuất hiện ngay tại phòng khám. [1]

Với mất ngủ, thay vì chỉ nói “tôi ngủ kém”, các bạn có thể kể cụ thể: lên giường rồi nằm rất lâu mới ngủ, hay đang ngủ lại tỉnh giữa đêm; khi tỉnh có ngủ lại được không; hôm sau có mệt và khó tập trung làm việc không. Bác sĩ sẽ hỏi thêm về giờ làm việc, cà phê, đau nhức hoặc những việc khiến các bạn lo nghĩ. [3]

Trong khám Đông y, các câu hỏi còn liên quan đến ăn uống, tiêu hóa, đại tiểu tiện, cảm giác nóng lạnh và mồ hôi. Chẳng hạn, khi người khó ngủ đồng thời ăn kém và đầy bụng, bác sĩ sẽ hỏi các triệu chứng ấy kéo dài bao lâu và thường xuất hiện sau ăn thế nào. Cách hỏi này giúp tìm hiểu những biểu hiện đi kèm để phân biệt thể bệnh. [2]

Các bạn cứ kể bằng những từ quen thuộc như “ăn mau no”, “bụng hay đầy” hoặc “ngủ được nhưng dễ tỉnh”. Nếu đang dùng thuốc, trà thảo dược hay sản phẩm hỗ trợ ngủ, hãy mang theo đơn hoặc vỏ hộp để bác sĩ biết rõ tên và cách dùng.

4. Thiết chẩn: bắt mạch và sờ nắn vùng cần khám

Khi bắt mạch, bác sĩ thường đặt 3 ngón tay lên vùng động mạch ở cổ tay, thay đổi lực ấn để cảm nhận mạch. Ngoài nhanh hay chậm, bác sĩ còn xem mạch rõ khi ấn nhẹ hay ấn sâu, đập mạnh hay yếu. Những đặc điểm ấy được dùng trong nhận định thể bệnh theo Đông y. [2]

Các bạn có thể được hướng dẫn ngồi hoặc nằm thoải mái, để bàn tay thả lỏng khi khám mạch. Bác sĩ sẽ đối chiếu kết quả với sắc mặt, lưỡi và những triệu chứng đã hỏi trước đó.

Thiết chẩn còn gồm sờ nắn cơ thể. Với người đau cổ vai, bác sĩ có thể sờ vùng cơ căng, tìm điểm đau rồi kiểm tra thêm vận động cổ. Nếu thao tác làm đau lan xuống tay hoặc xuất hiện tê, hãy nói ngay để bác sĩ xác định vị trí và mức độ khó chịu. [1]

Bác sĩ và người bệnh trong buổi thăm khám tại Nguyễn Phúc Đường
Trao đổi trong buổi khám tại Nguyễn Phúc Đường.

5. Từ kết quả tứ chẩn, bác sĩ lựa chọn điều trị thế nào?

Sau khi khám, bác sĩ tổng hợp thông tin của cả 4 phương pháp, gọi là tứ chẩn hợp tham. Tiếp đó là biện chứng: phân tích những dấu hiệu đi cùng nhau để xác định thể bệnh theo Đông y và chọn phép trị, tức hướng điều trị. [1]

Ví dụ, với người ngủ chập chờn, dễ tỉnh, kèm hồi hộp, ăn kém, sắc mặt nhợt và mạch yếu, bác sĩ có thể nghĩ đến thể Tâm Tỳ lưỡng hư. Với thể này, bác sĩ cân nhắc hướng bổ dưỡng Tâm Tỳ, dưỡng huyết an thần. Bài thuốc được lựa chọn nhằm cải thiện giấc ngủ cùng các biểu hiện hồi hộp, ăn kém đi kèm. [4]

Bên cạnh nhận định thể bệnh, bác sĩ còn kiểm tra những nguyên nhân khác có thể gây mất ngủ. Chẳng hạn, xét nghiệm máu có thể được chỉ định khi nghi ngờ rối loạn tuyến giáp. Nếu đã có kết quả khám hoặc xét nghiệm, các bạn nên mang theo để bác sĩ đối chiếu. [3]

Ở lần tái khám, bác sĩ sẽ hỏi những thay đổi sau điều trị, đồng thời khám lại lưỡi, mạch hoặc vùng đau. Chẳng hạn, với mất ngủ kèm ăn kém, cần biết các bạn đã dễ ngủ hơn chưa và việc ăn uống có khá hơn không. Từ diễn biến này, bác sĩ quyết định giữ hướng điều trị hiện tại hay điều chỉnh.

Hiểu buổi khám để trao đổi dễ dàng hơn

Khi khám tại Nguyễn Phúc Đường, các bạn có thể bắt đầu bằng điều khiến mình khó chịu nhất. Bác sĩ Phúc Minh sẽ hỏi thêm và kết hợp các bước thăm khám để nhận định tình trạng. Nếu nghe tên thể bệnh hoặc phép trị còn khó hiểu, hãy đề nghị giải thích bằng những triệu chứng của chính mình để hiểu vì sao được chọn cách điều trị đó.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo. Các bạn cần được thăm khám và tư vấn trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.

Tài liệu tham khảo

  1. Bệnh viện Đa khoa Quỳnh Phụ (2024): Quy trình khám Y học cổ truyền, trang 6–7 của tệp
  2. Bệnh viện Y học cổ truyền Cần Thơ: Tài liệu xoa bóp bấm huyệt cơ bản – phần tứ chẩn
  3. NHLBI: Insomnia – Diagnosis
  4. Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM (2023): Phác đồ điều trị rối loạn giấc ngủ theo YHCT

Zalo BS Phúc Minh

Liên hệ qua Zalo số 0902 006 022.

Dùng Zalo trên máy tính? Tìm số 0902 006 022 trong Zalo.

Mở Zalo Web