7 vị thuốc thường gặp trong bài thuốc điều trị mất ngủ

Ngày đăng:

Khi nhận đơn thuốc Đông y trị mất ngủ, các bạn có thể quen tên long nhãn, tâm sen nhưng chưa rõ Phục thần hay Viễn chí được thêm vào để làm gì. Cũng có người thắc mắc: đến khám vì khó ngủ, vì sao bác sĩ lại hỏi cả chuyện ăn uống và đại tiện?

Trong Đông y, bác sĩ lựa chọn các vị dựa trên giấc ngủ cùng những biểu hiện đi kèm. Chẳng hạn, có vị thường được phối hợp khi khó ngủ kèm hồi hộp, có vị vừa dùng theo hướng an thần vừa có công năng nhuận tràng. Những đặc điểm ấy ảnh hưởng đến cách kê đơn cho từng người.

Bài viết giới thiệu 7 vị thuốc thường gặp trong bài thuốc điều trị mất ngủ, giải thích công năng theo cách dùng cổ truyền và những điểm các bạn nên hỏi khi nhận thuốc. Danh sách này giúp đọc hiểu đơn; thành phần và lượng dùng cần theo đơn bác sĩ đã kê.

Táo nhân trong bát gỗ
Táo nhân – ảnh minh họa dược liệu.

1. Toan táo nhân và Bá tử nhân: 2 vị thuốc từ hạt

Toan táo nhân

Táo nhân, hay Toan táo nhân, là phần hạt dùng làm dược liệu. Tài liệu dược liệu học Việt Nam ghi nhận nguồn từ cây táo ta; nguồn Toan táo nhân trong tài liệu Trung Quốc có thể thuộc loài táo khác. Nếu tên ghi trên nhãn chưa rõ, các bạn có thể hỏi nơi cấp thuốc loại dược liệu nào đang được dùng. [1]

Theo Đông y, vị này được dùng theo hướng dưỡng Can, an thần khi người bệnh hồi hộp, khó ngủ, ngủ không yên. “An thần” ở đây là hướng giúp tinh thần yên ổn và hỗ trợ giấc ngủ theo cách dùng cổ truyền. [1]

Toan táo nhân có trong Toan táo nhân thang, cùng Phục linh, Tri mẫu, Xuyên khung và Cam thảo. Bác sĩ lựa chọn cả bài dựa trên nhóm biểu hiện tìm thấy khi khám, rồi hướng dẫn dùng dược liệu đã được bào chế theo đơn. [2]

Bá tử nhân

Bá tử nhân là nhân hạt chín đã làm khô của cây trắc bá, tên khoa học Platycladus orientalis. Theo Đông y, vị này có công năng dưỡng Tâm, an thần và nhuận tràng, tức hỗ trợ làm mềm phân, giúp đi đại tiện dễ hơn. [3]

Vì có hướng dùng ấy, bác sĩ sẽ quan tâm các bạn đang táo bón hay dễ đi phân lỏng khi cân nhắc Bá tử nhân. Câu hỏi về đại tiện trong buổi khám mất ngủ giúp chọn thuốc sát với tình trạng tiêu hóa, tránh chỉ chú ý đến giấc ngủ.

Bá tử nhân trong bát gỗ
Bá tử nhân – ảnh minh họa dược liệu.

2. Phục thần và Viễn chí: thường gặp khi khó ngủ kèm hồi hộp, hay quên

Phục thần

Phục thần là phần khối nấm Phục linh có đoạn rễ thông bên trong. Trong cách dùng Đông y, vị này có công năng ninh Tâm an thần, tức giúp tinh thần yên ổn, hỗ trợ người hồi hộp, ngủ không yên. Phục thần cũng được dùng theo hướng kiện Tỳ khi có biểu hiện ăn kém, phân lỏng. [4]

Các bạn có thể gặp Phục thần trong đơn có Táo nhân, Viễn chí hoặc Long nhãn. Khi thấy cả Phục thần và Phục linh trong những bài thuốc khác nhau, hãy đọc đúng tên được kê; nơi cấp thuốc cần giải thích nếu có thay đổi vị thuốc. [4]

Viễn chí

Viễn chí là dược liệu từ rễ, được dùng theo hướng an thần, ích trí. “Ích trí” là công năng cổ truyền gắn với chứng hay quên. Khi khó ngủ đi cùng hồi hộp, mau quên, bác sĩ sẽ xem các biểu hiện ấy cùng sức ăn, thể trạng, lưỡi và mạch để chọn bài thuốc. [5]

Vị thuốc này cần được bào chế đúng. Dược điển Việt Nam V ghi người viêm loét dạ dày, phụ nữ có thai và người trầm cảm không nên dùng Viễn chí. Các bạn cần báo những tình trạng này trước khi nhận thuốc để bác sĩ kiểm tra đơn. Bài Viễn chí hỗ trợ điều trị mất ngủ như thế nào giải thích thêm về bào chế và lưu ý sau uống. [5]

3. Long nhãn: vị thuốc quen thuộc trong hướng dưỡng Tâm, bổ Tỳ

Long nhãn là cùi nhãn đã phơi hoặc sấy khô. Theo Đông y, vị này được dùng để bổ ích Tâm Tỳ, dưỡng huyết, an thần. Các bạn có thể gặp Long nhãn trong Quy tỳ thang, bài thuốc thường được cân nhắc khi ngủ chập chờn đi cùng mệt, hồi hộp và ăn kém. [6][7]

Điều này giải thích vì sao bác sĩ theo dõi cả sức ăn và mức mệt khi dùng bài thuốc có Long nhãn. Nếu các bạn bớt tỉnh đêm nhưng vẫn mệt hoặc ăn uống còn kém, hãy nói rõ khi tái khám để bác sĩ xem lại những biểu hiện chưa cải thiện.

Long nhãn cũng có trong chè, món hầm hoặc trà phối hợp. Khi đang dùng thuốc, các bạn nên cho bác sĩ biết những loại trà, sản phẩm thảo dược dùng thêm để kiểm tra tổng thành phần, nhất là nếu sản phẩm cũng chứa những vị đã có trên đơn.

4. Tâm sen và Lạc tiên: cần phân biệt đúng dược liệu, sản phẩm

Tâm sen

Tâm sen, còn gọi là liên tâm hoặc liên tử tâm, là mầm xanh vị đắng bên trong hạt sen. Theo Đông y, vị này có tính hàn, được dùng theo hướng thanh Tâm, an thần khi khó ngủ đi cùng bứt rứt hoặc cảm giác nóng trong. [8]

Nếu hay lạnh bụng, dễ đi phân lỏng hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh, các bạn cần nói trước khi được tư vấn dùng tâm sen. Tâm sen, hạt sen và trà ướp hương sen là những dạng khác nhau; bài trà tâm sen có giúp trị mất ngủ không giải thích cách phân biệt khi xem nhãn sản phẩm. [8]

Lạc tiên

Lạc tiên, còn gọi là nhãn lồng, chùm bao, có tên khoa học Passiflora foetida. Phần trên mặt đất được dùng làm dược liệu, theo kinh nghiệm thuốc Nam với mục đích an thần, hỗ trợ khó ngủ. [9]

Khi tìm nghiên cứu quốc tế, các bạn có thể gặp tên “passionflower” chỉ Passiflora incarnata, thường gọi là Lạc tiên tây. Đây là 2 loài khác nhau, cần đọc đúng tên khoa học khi đối chiếu lời giới thiệu với sản phẩm. Nếu đang dùng trà hoặc viên có Lạc tiên, hãy mang nhãn để bác sĩ kiểm tra cả những vị phối hợp. Bài Lạc tiên giúp gì cho người khó ngủ trình bày kỹ hơn về 2 loài và nghiên cứu. [10]

5. Từ tên vị thuốc đến cách dùng đơn đã được kê

Các bạn có thể hỏi bác sĩ ngay khi nhận thuốc: “Vị này được chọn để cải thiện biểu hiện nào của tôi?”. Cũng nên hỏi rõ dạng thuốc được cấp, cách dùng và lịch tái khám. Nếu là thuốc thang, hãy làm theo hướng dẫn sắc, bảo quản của nơi cấp thuốc.

Hãy mang theo thuốc đang điều trị bệnh, thuốc ngủ và các trà, viên thảo dược tự mua. Một số dược liệu có thể tương tác với thuốc; bác sĩ cần xem toàn bộ những gì các bạn đang dùng trước khi phối hợp. Khi chưa rõ, không tự thêm vị thuốc hoặc dùng lại đơn của người quen. [11]

Đến lần tái khám, cứ kể theo những gì nhận thấy: dễ vào giấc hơn chưa, còn tỉnh giữa đêm không, sáng dậy có đỡ mệt không. Nếu buồn nôn, đau bụng, đi ngoài hoặc có khó chịu mới sau uống, hãy liên hệ nơi kê thuốc trước lần dùng tiếp theo để được kiểm tra.

Với mất ngủ mạn tính ở người lớn, liệu pháp nhận thức hành vi dành cho mất ngủ (CBT-I) là lựa chọn điều trị đầu tay. Phương pháp này giúp thay đổi những suy nghĩ và thói quen duy trì mất ngủ. Bác sĩ có thể tư vấn cách tiếp cận ngay khi lập kế hoạch điều trị, cùng việc cân nhắc bài thuốc Đông y theo tình trạng của các bạn. [12]

Hiểu vai trò của từng vị trong chính đơn thuốc của mình

Biết Toan táo nhân lấy từ hạt, Phục thần có nguồn gốc từ nấm hay Tâm sen là phần mầm trong hạt sen giúp các bạn dễ theo dõi lời tư vấn. Khi dùng, điều cần rõ hơn nữa là vì sao bác sĩ chọn các vị ấy cho những biểu hiện đang gặp.

Khi khám tại Nguyễn Phúc Đường, các bạn có thể mang theo đơn và sản phẩm đang dùng để trao đổi với bác sĩ Phúc Minh. Để hiểu cách các vị được phối hợp, các bạn có thể đọc thêm về 4 bài thuốc Đông y thường dùng khi mất ngủ.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo. Các bạn cần được thăm khám và tư vấn trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Dược, Đại học Tôn Đức Thắng: Táo ta – nguồn Táo nhân và công dụng cổ truyền
  2. Sở Y tế TP.HCM (2022): Hướng dẫn xử trí vấn đề sức khỏe sau COVID-19, chương 6 – tham khảo thành phần các phương thuốc ở trang 115–116 của tệp
  3. Sở Y tế Hồng Kông: Semen Platycladi – nguồn nhân hạt và công năng theo y học cổ truyền
  4. Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM: Phục thần
  5. Bộ Y tế: Dược điển Việt Nam V, chuyên luận Viễn chí (rễ), trang 3–4 của bản quét
  6. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương: Long nhãn – bộ phận dùng và công dụng cổ truyền
  7. CDC Ninh Bình: Bài thuốc trị suy nhược thần kinh – tham khảo Quy tỳ thang
  8. Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM: Mất ngủ thì dùng Tâm Sen hay Hạt Sen? – công dụng cổ truyền và lưu ý thể trạng
  9. Khoa Dược, Đại học Tôn Đức Thắng: Lạc tiên – định danh, bộ phận dùng và công dụng cổ truyền
  10. NCCIH: Passionflower – nghiên cứu và an toàn của Passiflora incarnata
  11. NCCIH: Herb-Drug Interactions
  12. NHLBI: Insomnia – Treatment

Zalo BS Phúc Minh

Liên hệ qua Zalo số 0902 006 022.

Dùng Zalo trên máy tính? Tìm số 0902 006 022 trong Zalo.

Mở Zalo Web