Thông Tin Bệnh

Châm cứu trong điều trị thoát vị đĩa đệm: Tác động thế nào đến rễ thần kinh bị chèn ép?

Châm cứu trong điều trị thoát vị đĩa đệm
07
Th7

Thoát vị đĩa đệm là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây đau cột sống lan xuống tay hoặc chân, đặc biệt khi nhân đệm thoát ra chèn ép vào rễ thần kinh. Tình trạng này không chỉ gây đau mà còn dẫn đến tê bì, yếu cơ và hạn chế vận động rõ rệt. Trong nhiều trường hợp, người bệnh đứng giữa lựa chọn điều trị bảo tồn hoặc phẫu thuật, và châm cứu thường được xem là một giải pháp can thiệp an toàn, ít xâm lấn.

Tuy nhiên, một câu hỏi thường gặp là: châm cứu có thực sự tác động đến vùng rễ thần kinh đang bị chèn ép? Cơ chế nào giúp giảm đau và cải thiện vận động chỉ bằng những mũi kim rất nhỏ? Hiểu được điều này không chỉ giúp người bệnh yên tâm lựa chọn, mà còn giúp các bác sĩ xác định đúng thời điểm và phương pháp châm cứu phù hợp.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu vai trò của châm cứu trong điều trị thoát vị đĩa đệm, từ cả góc nhìn hiện đại lẫn học thuyết kinh lạc của Y học cổ truyền, để lý giải vì sao một phương pháp truyền thống vẫn có thể mang lại hiệu quả rõ rệt trong điều trị bệnh lý thần kinh cột sống ngày nay.

Rễ thần kinh bị chèn ép gây ra triệu chứng gì?

Trong cấu trúc cột sống, các rễ thần kinh tách ra từ tủy sống đi qua các lỗ liên hợp giữa các đốt sống để truyền tín hiệu cảm giác và vận động đến toàn bộ cơ thể. Khi xảy ra thoát vị đĩa đệm, phần nhân nhầy bên trong đĩa đệm có thể trượt ra khỏi vị trí bình thường và gây áp lực trực tiếp lên những rễ thần kinh này. Sự chèn ép này không chỉ tạo ra cơn đau đơn thuần mà còn ảnh hưởng đến chức năng thần kinh dẫn truyền.

Triệu chứng điển hình nhất là đau lan theo hướng của rễ thần kinh bị chèn ép. Nếu thoát vị xảy ra ở vùng thắt lưng, cơn đau có thể bắt đầu từ vùng lưng dưới, lan qua mông, mặt sau đùi và xuống đến bàn chân. Đây chính là biểu hiện của đau thần kinh tọa. Nếu thoát vị ở vùng cổ, người bệnh có thể đau từ gáy lan xuống vai, cánh tay, kèm theo cảm giác tê rần ở các ngón tay. Ngoài đau, người bệnh còn gặp nhiều biểu hiện đi kèm như:

  • Cảm giác tê bì, kiến bò, châm chích ở vùng da do rễ thần kinh chi phối.
  • Yếu cơ, giảm lực ở tay hoặc chân, đôi khi đi không vững hoặc cầm nắm kém chắc.
  • Mất phản xạ gân cơ, hạn chế biên độ vận động hoặc khó thực hiện các động tác gập, duỗi.

Tùy theo mức độ chèn ép, triệu chứng có thể nhẹ và thoáng qua, nhưng cũng có trường hợp nặng khiến người bệnh không thể đi lại hoặc xuất hiện rối loạn cơ tròn, tiểu tiện không kiểm soát. Đây là tình trạng cần xử lý khẩn cấp bằng các phương pháp can thiệp mạnh.

Điểm quan trọng là, không phải mọi trường hợp chèn ép rễ thần kinh đều cần phẫu thuật ngay. Trong giai đoạn đầu, khi chưa có tổn thương thần kinh vĩnh viễn, việc sử dụng các phương pháp bảo tồn như châm cứu, kéo giãn cột sống, xoa bóp và dùng thuốc có thể làm giảm viêm, giảm phù nề và phục hồi dẫn truyền thần kinh hiệu quả.

Nguyên tắc châm cứu điều trị thoát vị đĩa đệm theo Y học cổ truyền

Trong Y học cổ truyền, thoát vị đĩa đệm không được gọi đúng tên như trong giải phẫu hiện đại, nhưng biểu hiện đau lưng, đau lan xuống chi và tê bì được mô tả rất rõ qua các thuật ngữ như “yêu thống”, “yêu cước thống”, “tọa điến phong”. Dù cách gọi khác nhau, nhưng mục tiêu điều trị đều hướng đến việc giải phóng sự bế tắc của khí huyết, phục hồi chức năng tạng phủ và đưa cơ thể trở lại trạng thái cân bằng.

Theo học thuyết kinh lạc, vùng lưng và chân chủ yếu được chi phối bởi kinh Bàng Quang, kinh Thận và một phần của kinh Đởm. Khi ngoại tà như phong, hàn, thấp xâm nhập vào cơ thể, hoặc khi chính khí suy yếu do lao lực, tuổi tác, tạng thận hư tổn… khí huyết sẽ không lưu thông đều ở vùng thắt lưng. Điều này dẫn đến kinh lạc bị tắc nghẽn, gân cơ co rút, khí trệ huyết ứ, tạo nên đau, tê và cứng khớp.

Châm cứu là phương pháp kích thích các huyệt vị để điều hòa âm dương, thúc đẩy khí huyết lưu thông, làm thông suốt kinh lạc bị tắc. Khi dòng chảy năng lượng trong cơ thể được khai thông, cảm giác đau sẽ giảm, vùng tổn thương được nuôi dưỡng tốt hơn và khả năng phục hồi sẽ tăng lên. Cụ thể, trong điều trị thoát vị đĩa đệm, châm cứu hướng đến ba mục tiêu chính:

  • Thông kinh hoạt lạc: giúp giải tỏa ứ trệ tại vùng lưng, làm mềm các điểm co cứng cơ, giảm áp lực nội tại lên vùng thoát vị.
  • Tăng cường lưu thông khí huyết: thúc đẩy nuôi dưỡng vùng tổn thương, giảm viêm và chống phù nề quanh rễ thần kinh.
  • Điều hòa tạng phủ: đặc biệt là bổ thận, dưỡng can, kiện tỳ giúp gân xương chắc khỏe và tăng khả năng giữ ổn định cột sống.

Điều trị bằng châm cứu không chỉ tác động tại chỗ, mà còn mang lại hiệu quả toàn thân nhờ vào việc kích thích các huyệt vị có liên hệ với chức năng nội tạng. Do đó, hiệu quả giảm đau không chỉ là kết quả cơ học, mà còn gắn liền với sự điều hòa hệ thống nội sinh của cơ thể.

Ở những người có thể hư yếu, châm cứu thường được kết hợp với cứu ngải, ôn châm hoặc điện châm để gia tăng tác động nhiệt hoặc kích thích liên tục, từ đó giúp cải thiện nhanh tình trạng đau và tê bì.

📌 Gợi ý đọc thêm: [Châm cứu trong điều trị đau thần kinh tọa: Cơ chế và những trường hợp thường dùng]

Cơ chế tác động của châm cứu lên rễ thần kinh bị chèn ép (theo y học hiện đại)

Từ góc nhìn của y học hiện đại, châm cứu không đơn thuần là thao tác châm kim vào da mà là một hình thức kích thích sinh học có kiểm soát. Các nghiên cứu thần kinh học và sinh lý học đã chỉ ra rằng, khi kim được đưa vào huyệt vị, nó kích thích một loạt phản ứng sinh lý tại chỗ và toàn thân, trong đó có tác động rõ rệt đến hệ thần kinh ngoại vi và trung ương. Tại vùng rễ thần kinh bị chèn ép, châm cứu có thể giúp cải thiện triệu chứng bằng các cơ chế sau:

Thứ nhất, giảm viêm và phù nề quanh rễ thần kinh.

Chèn ép do thoát vị đĩa đệm thường đi kèm phản ứng viêm nhẹ, dẫn đến phù nề quanh rễ thần kinh. Khi châm vào vùng phản ứng, kim kích thích các sợi thần kinh cảm giác, từ đó giải phóng các chất nội sinh như adenosine và cortisol tự nhiên. Những chất này có tác dụng chống viêm tại chỗ, giúp làm dịu mô quanh rễ thần kinh.

Thứ hai, kích thích sản xuất endorphin và các chất giảm đau nội sinh.

Endorphin là một loại morphin nội sinh do não bộ tiết ra khi có kích thích thích hợp. Việc châm kim vào các huyệt đúng vị trí có thể làm tăng nồng độ endorphin trong máu và dịch não tủy, từ đó làm giảm cảm giác đau một cách tự nhiên và không gây tác dụng phụ.

Thứ ba, điều hòa hoạt động dẫn truyền thần kinh.

Khi rễ thần kinh bị chèn ép, tín hiệu dẫn truyền thường bị rối loạn, gây cảm giác tê, đau, yếu cơ. Châm cứu được chứng minh có khả năng điều chỉnh lại dòng tín hiệu thần kinh, giúp cải thiện phản xạ và giảm các biểu hiện rối loạn cảm giác. Một số nghiên cứu sử dụng điện châm cho thấy tín hiệu điện có thể tác động trực tiếp lên tần số phát xung thần kinh, làm dịu các cơn kích thích quá mức từ vùng tổn thương.

Thứ tư, cải thiện tuần hoàn máu và làm giãn cơ.

Căng cơ cạnh cột sống là một trong những yếu tố làm tăng áp lực lên vùng thoát vị. Châm cứu giúp làm giãn các nhóm cơ co rút, giải phóng điểm kích hoạt đau và tăng lưu lượng máu đến vùng bị chèn ép. Nhờ đó, quá trình phục hồi mô thần kinh được thúc đẩy một cách tự nhiên.

Kết quả là, châm cứu không chỉ giúp giảm đau mà còn tạo điều kiện cho rễ thần kinh thoát khỏi tình trạng thiếu máu, phù nề và co thắt cơ kéo dài. Nếu áp dụng đúng giai đoạn và kết hợp với các phương pháp hỗ trợ như xoa bóp, kéo giãn, châm cứu có thể rút ngắn thời gian phục hồi và làm giảm nhu cầu sử dụng thuốc giảm đau kéo dài.

📌 Gợi ý đọc thêm: [Điều trị đau thần kinh tọa bằng Đông y cần bao nhiêu buổi mới thấy hiệu quả?]

Chọn huyệt thế nào để đạt hiệu quả tối ưu?

Việc lựa chọn huyệt vị trong điều trị thoát vị đĩa đệm bằng châm cứu không phải là cố định cho tất cả bệnh nhân. Thầy thuốc cần dựa vào vị trí tổn thương, đường lan của triệu chứng, thể bệnh theo Y học cổ truyền và phản ứng thực thể của người bệnh để quyết định chiến lược châm phù hợp. Tuy nhiên, có một số nhóm huyệt được sử dụng thường xuyên do liên quan trực tiếp đến vùng cột sống và các đường kinh chi phối vùng thắt lưng, chân.

Nhóm huyệt theo đường kinh Bàng Quang

Đây là kinh chính đi qua dọc hai bên cột sống và xuống mặt sau của chân, có liên hệ mật thiết với vùng rễ thần kinh thắt lưng. Các huyệt thường dùng gồm:

  • Thừa phù và Ủy trung: giúp thư giãn gân cơ vùng mông và gối, làm thông khí huyết vùng thắt lưng dưới.
  • Thừa sơn và Côn lôn: hỗ trợ giảm đau dọc theo dây thần kinh tọa, giải phóng căng cơ bắp chân và gót chân.

Huyệt vùng thắt lưng và lân cận

Các huyệt gần vị trí thoát vị được sử dụng để kích thích trực tiếp vùng tổn thương, làm dịu cảm giác đau và thúc đẩy tuần hoàn tại chỗ. Bao gồm:

  • Đại trường du, Thận du, Yêu dương quan: có tác dụng làm ấm kinh lạc, bổ thận cường gân, giảm căng cơ vùng lưng.
  • Á thị huyệt: là những điểm đau rõ khi ấn vào, thường không cố định mà được xác định theo cảm giác đau của từng người. Châm vào đây giúp giải phóng điểm kích hoạt, giảm đau tại chỗ rất rõ rệt.

Nhóm huyệt toàn thân hỗ trợ điều hòa khí huyết

Ngoài các huyệt vùng lưng, việc phối hợp huyệt toàn thân giúp tăng cường hiệu quả điều trị:

  • Túc tam lý: kiện tỳ vị, hỗ trợ cơ thể hấp thu dinh dưỡng nuôi dưỡng gân cốt.
  • Tam âm giao và Huyết hải: điều hòa khí huyết, dưỡng can thận, tăng sức đề kháng và làm mềm cơ.

Kỹ thuật phối huyệt linh hoạt

Tùy vào từng thể bệnh, thầy thuốc có thể áp dụng kỹ thuật châm bổ, châm tả, điện châm hoặc cứu ngải kết hợp. Ở người thể hư, ưu tiên huyệt bổ thận và dưỡng khí. Với người thực chứng do huyết ứ, phong hàn thấp, sẽ sử dụng nhiều huyệt trừ tà, hoạt huyết và tán hàn.

Quan trọng nhất là nguyên tắc “trị nhân chứ không trị bệnh“, tức là không áp dụng công thức cố định cho mọi bệnh nhân mà cần điều chỉnh huyệt đạo phù hợp với cơ địa, thể trạng và diễn tiến triệu chứng của từng người.

Hiệu quả và giới hạn của châm cứu trong thoát vị đĩa đệm

Châm cứu được xem là một phương pháp điều trị bảo tồn có hiệu quả cao đối với những trường hợp thoát vị đĩa đệm ở mức độ nhẹ đến trung bình. Khi được áp dụng đúng thời điểm và đúng thể bệnh, châm cứu không chỉ giúp giảm đau mà còn hỗ trợ phục hồi chức năng vận động, cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Hiệu quả rõ rệt trong giai đoạn chưa có tổn thương thần kinh nặng

Ở giai đoạn sớm, khi rễ thần kinh mới chỉ bị chèn ép nhẹ, chưa có dấu hiệu teo cơ hoặc mất phản xạ, châm cứu giúp giảm viêm, giãn cơ, thông kinh hoạt lạc, từ đó làm giảm áp lực nội tại quanh vùng tổn thương. Nhiều người bệnh cảm nhận được sự cải thiện rõ ràng sau 5 đến 10 buổi châm, đặc biệt nếu kết hợp với xoa bóp, kéo giãn và thuốc Đông y.

Hạn chế tiến triển tổn thương và làm chậm quá trình thoái hóa

Châm cứu không chỉ làm giảm triệu chứng mà còn có khả năng điều hòa khí huyết, cải thiện tuần hoàn nuôi dưỡng vùng đĩa đệm. Điều này giúp làm chậm quá trình thoái hóa, hỗ trợ cơ thể tự sửa chữa những tổn thương nhỏ trước khi chúng tiến triển thành thoát vị nặng hơn.

Tăng khả năng hồi phục sau điều trị nội khoa hoặc vật lý trị liệu

Với những người đang điều trị theo phác đồ Tây y hoặc đang tập phục hồi chức năng, châm cứu có thể kết hợp để rút ngắn thời gian hồi phục, giảm bớt nhu cầu sử dụng thuốc giảm đau dài ngày. Tuy nhiên, châm cứu cũng có những giới hạn rõ ràng và không thể thay thế hoàn toàn các phương pháp can thiệp khi tổn thương đã vượt ngưỡng điều trị bảo tồn:

  • Trong những trường hợp có liệt vận động, teo cơ rõ rệt, mất kiểm soát tiểu tiện hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa, châm cứu không thể thay thế phẫu thuật. Đây là những tình trạng khẩn cấp cần được can thiệp ngoại khoa để giải phóng rễ thần kinh càng sớm càng tốt.
  • Ở người có cấu trúc đĩa đệm tổn thương nghiêm trọng, có mảnh vỡ tách rời hoặc trượt đốt sống cao độ, hiệu quả của châm cứu sẽ giảm rõ rệt vì nguyên nhân cơ học không thể khắc phục bằng phương pháp điều hòa khí huyết.

Do đó, việc lựa chọn châm cứu cần dựa trên đánh giá toàn diện, bao gồm mức độ tổn thương trên lâm sàng, hình ảnh học và thể trạng của người bệnh. Khi được chỉ định đúng, châm cứu sẽ trở thành một phương pháp an toàn, không dùng thuốc, ít tác dụng phụ và có thể lặp lại nhiều lần để duy trì hiệu quả lâu dài.

Kết luận

Châm cứu không đơn thuần là một biện pháp giảm đau tạm thời, mà là phương pháp điều trị có cơ sở lý luận và thực tiễn rõ ràng trong cả Y học cổ truyền và Y học hiện đại. Với cơ chế tác động đa tầng từ điều hòa khí huyết trong hệ kinh lạc đến giảm viêm, tăng dẫn truyền thần kinh, châm cứu có thể mang lại cải thiện đáng kể cho người bị thoát vị đĩa đệm, đặc biệt ở giai đoạn chưa có tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

Điều quan trọng là châm cứu cần được thực hiện bởi người có chuyên môn, biết phối hợp giữa lý luận kinh lạc và thực trạng lâm sàng để chọn đúng huyệt, đúng kỹ thuật và đúng thời điểm. Khi được kết hợp với các phương pháp hỗ trợ như xoa bóp, kéo giãn, bài thuốc bổ thận hoặc hoạt huyết, châm cứu sẽ giúp rút ngắn thời gian hồi phục và ngăn ngừa tái phát hiệu quả.

Tuy nhiên, người bệnh cần hiểu rõ giới hạn của châm cứu. Trong các trường hợp thoát vị nặng, có liệt cơ hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa, can thiệp phẫu thuật vẫn là lựa chọn cần thiết. Vì vậy, việc thăm khám sớm và chẩn đoán chính xác sẽ giúp người bệnh được hướng dẫn lộ trình điều trị phù hợp, an toàn và hiệu quả nhất.

 

 

💡 Nếu bạn cần tư vấn về sức khỏe hoặc có bất kỳ thắc mắc nào, đừng ngần ngại liên hệ, chúng tôi luôn sẵn sàng lắng nghe và hỗ trợ!